29 Eyl 2017

Ünlü Aşınması Nedir? Nasıl Olur? Örnekler

Reklamlar

Ünlü Aşınması: Türkçede iki ünlü harf yan yana gelmediği için bazı kelimeler birleşirken bir ünlü düşer. Buna ünlü aşınması (ünlü birleşmesi) denir. 

Örnekler:

ne+asıl → nasıl
kahve+altı → kahvaltı
pazar+ertesi → pazartesi
cuma+ ertesi → cumartesi
ne+için → niçin
 sütlü+aş →   sütlaç


güllü+aş →  güllaç


EK BİLGİLER:

ÜNLÜ HARFLERLE  İLGİLİ  DİĞER SES BİLGİSİ NOTLARI
Ses Düşmesi (Hece Düşmesi) 

Ünlü Düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlüsünü düşürür. 

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir. 

kar(ı)n – ı karnı 
boy(u)n – um 
boynum keş(i)f – i keşfi 
bur(u)n – u burnu
 şeh(i)r – e şehre 
as(ı)l -ı aslı 
buy(u)r – un buyrun 
zih(i)n – im zihnim 
gön(ü)l – üm gönlüm 

Not:İkilemelerde ses düşmesi olayı olmaz. 

burun buruna, omuz omuza, göğüs göğüse şehirden şehire, gönülden gönüle İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda düşme olmaz. 

seçim – e, yapıt – ın, biçim -i, durum – a 

Emir’in arkadaşları ziyarete gelmiş. 
Kitabını Ufuk’a verdim. 

Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.

 ay(ı)r -ı ayrı
 sıy(ı)r – ıl – mak sıyrılmak 
çev(i)r – il – mek çevrilmek 
kav(u)r – ul – mak kavrulmak 
iler(i) – le – mek ilerlemek
 kok(u) – la – mak koklamak 
oy(u)n – a – mak oynamak
 uy(u) – ku uyku
kav(u)ş-ak–  kavşak
çev(i)re– çevre
der(i)n-ek – dernek



İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle “olmak” ve “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer. 

sab(ı)r + etmek sabretmek 
kay(ı)t + olmak kaydolmak
 keş(i)f + etmek keşfetmek 

Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlülerin düştüğü görülür.

 kay(ı)n + ana kaynana 
cuma + (e)rtesi cumartesi 
kahv(e) + altı kahvaltı 
n(e) + için niçin
 sütl(ü) + aş sütlaç

Ünlü Türemesi: “-cık, -cik” eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında “a, e, ı, i” ünlülerinin türediği görülür.

az – cık az(ı)cık 
bir – cik bir(i)cik 
genç – cik genc(e)cik 
dar – cık dar(a)cık


Ünlü Daralması: Türkçede geniş ünlüyle (a,e) biten bir sözcük “-yor” eki aldığında o sözcüğün geniş ünlüsünü “ı, i, u, ü” ye çevirerek daraltır. 

bilm(e) – yor bilm(i)yor
 ist(e) – yor ist(i)yor
 izl(e) – yor izl(i)yor
 sızl(a) – yor sızl(ı)yor 
suçl(a) – yor suçl(u)yor 
gözl(e) – yor gözl(ü)yor
 durm(a) – yor durm(u)yor 
verm(e) – yor verm(i)yor

 Not: Bazı kullanımlardaki iki ünsüz arasına giren yardımcı sesler ünlü daralmasını andırır. Bu kullanımlar ünlü daralması değildir.

 biliyor, duruyor, geçiyor, bakıyor, atıyor, yanıyor, seziyor, vuruyor, üzüyor, yüzüyor 


Not: Türkçede “ye-, de-, ne” sözcüklerinin bazı kullanımlarında y kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz. 

ye – y – ecek yiyecek 
ye – y – in yiyin 
de – y – ecek diyecek
ne – y – e niye

DOĞRU    -               YANLIŞ 
 ağlayacak                 ağlıyacak 
görmeyecek             görmiyecek 
hatırlayacaksın         hatırlıyacaksın
 inanmayacağım         inanmıyacağım
 yakalayamadık          yakalıyamadık 
anmayacağım               anmıyacağım 


Ulama 

Sözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcüğün başındaki ünlülere ulanarak (bağlanarak) okunmasıdır. 

Aşağıdaki dizelerde, altı çizili bölümlerde ulama vardır. 
Hep bülbül_öterdi bağımızda, bahçemizde
 Ilık bir sonbahar_akşamında yüreğim_aşkınla dolu 
Bir hayal_için sürdüm_atımı ufuklara 
Yok_artık yaralı kalbimde sevgiden_eser 
Kapından_ağır_ağır geçtim_ey güzel 

Not: Arasında noktalama işareti bulunan sözcüklerde ulama yoktur.

 Polis, arabaları durdurdu.
 Gençlik, insana her şeyi güzel gösterir.
 Leyla’yı rüyamda gördüm, ağlıyordu.

Ünlü Değişimi ( Ünlü Kalınlaşması )
Ben ve sen zamirlerine yönelme hal eki (-a,-e) eklendiğinde bu zamirlerin ünlülerinin değiştiği görülür..

Örnek:

ben-a > bana
sen-a > sana

Ünlü Çatışması Nedir? Ünlü Çatışması Nasıl Olur? Örnekler

Ünlüyle biten bir sözcük, ünlüyle başlayan başka bir sözcükle birleşik sözcük kurarken ünlülerden biri "y" ünsüzüne dönüşür. Bu ses olayına ünlü çatışması denir.

Örnekler: 

ne ise→ neyse
bu ile→ böyle
şu ile→ şöyle
o ile→  öyle


Ünlü çatışması TDK Sözlük'te ise şöyle tanımlanıyor :
Eklemelerde veya birleştirmelerde iki ünlünün yan yana gelmesi: 

Ne ise > neyse, ne asıl > nasıl vb.

Artikel Terkait

YORUM YAPARAK SORU SORABİLİR veya KATKIDA BULUNABİLİRSİNİZ...

1) Yaptığınız yorum biz onayladıktan sonra görülecektir.
2) Yazım kurallarına mümkün olduğunca dikkat ediniz.
3) Kullandığınız üslubun kişiliğinizi yansıttığını unutmayınız.
4) Yorumunuza emoji eklemek için "Emoticon" butonuna tıklayın.
5)Yorumunuza gelecek cevabı takip etmek beni bilgilendir kutucuğunu işaretleyebilirsiniz.


EmoticonEmoticon