TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ ,SES OLAYLARI KONU ANLATIMI ve SLAYTI


Bu yazımızda TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ ,SES OLAYLARI SLAYTInı inceleyebilir , slayt sitesinden bu slaytı indirebilirsiniz...

TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Türkçede İstanbul ağzına göre konuşmayı sağlayan 29 ses saptanmıştır. Bunların 8 tanesi sesli(ünlü) 21 tanesi sessiz (ünsüz) dir.
Sesliler (Ünlüler)
Ses organlarının ortaklaşa oluşturduğu, bir engele uğramadan çıkan; büyük dil, alt çene ve dudakların hareketleriyle biçimlenen seslerdir. Kalınlık-incelik ve düzlük — yuvarlaklık özelliğine göre sınıflandırılırlar. Düz ve yuvarlak sesliler, genişlik veya darlık özelliği de taşırlar. Bunlardan sekizi ünlüdür: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.
Yirmi biri ünsüzdür: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.


T rk edeki nl lerin zellikleri

Türkçedeki Ünlülerin Özellikleri

  • Dilimizde sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Sesliler dilin, ses yolunun aldığı duruma ya da kendi ses özelliklerine göre üç grupta toplanabilir.
    Kalın-ince ünlü:
  • Bazılarını çıkarırken dil kalındır bazılarında ise incedir. Dilimiz kalınken “a, ı, o, u” seslerini çıkarırız, inceyken “e, i, ö, ü” seslerini çıkarırız.
    Geniş-dar ünlü:
  • Alt çene “ a, e, o, ö” seslerini çıkarırken aşağı açılmıştır yani iki çene arası geniştir. “ı, i, u, ü” seslerini çıkarırken de alt çene fazla açılmamıştır, iki çene arası dardır.
    Düz-yuvarlak ünlü:
  • “a, e, ı, i” seslerini çıkarırken dudaklar hafif aralıdır, yuvarlaklaşmamıştır, düzdür. Dudaklar “o, ö, u, ü” seslerini çıkarırken ise yuvarlak şekil alır.
  • İşte bu özelliklerine göre ünlüleri aşağıdaki gibi gruplarız.

T rk edeki nl lerin zellikleri1

Türkçedeki Ünlülerin Özellikleri


B y k nl uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe kelimelerde büyük oranda görüldüğü için bu adı almıştır.
Kelimedeki ilk hecede kalın ünlü varsa diğer hecelerde de kalın ünlü bulunur; ince ünlü varsa diğer hecelerde de ince ünlü bulunur.
“Gelecek günler bize başarı getirsin.” cümlesinde tüm kelimeler bu uyuma uyar.
Büyük ünlü uyumu sadece Türkçe kelimelerde görüldüğü için yabancı kelimeler bu uyuma uymak zorunda değildir.
Türkçe olup da bu uyuma uymayan kelimeler de olabilir. Bunların çoğunun aslı büyük ünlü uyumuna uyar. Değişiklikler dilin sonraki dönemlerinde olmuştur: hangi (kangı), anne (ana), elma (alma), kardeş (kardaş, karındaş)

T rk en n sesler ve zell kler
Küçük Ünlü UyumuTürkçe kelimelerde diğerinden daha az oranda görüldüğü için bu adı almıştır. İki alt kuraldan oluşur:a) Kelimenin ilk hecesinde düz sesli varsa diğer hecelere de düz sesli gelir. Kısaca “a, e, ı, i”den sonra yine “a, e, ı, i”seslileri gelir. Arkadaşımın yaman bir kardeşi var.b) Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak sesli varsa diğer hecelere ya dar yuvarlak ya da düz geniş sesliler gelir. Kısaca “o, ö, u, ü”den sonra ya “a, e” ya da “u, ü” seslileri gelir.Koşucu orada uzun süre duracak.

T rk en n sesler ve zell kler
Türkçedeki Ünsüzlerin ÖzellikleriÜnsüzler (sessizler) yirmi bir tanedir: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Ünsüzler üç grupta toplanabilir.

T rk en n sesler ve zell kler
Ses yolunda çıktıkları yerlere göre Dudak sessizleri: b, f, m, p, vDiş sessizleri: c, ç, d, j, l, n, r, s, ş, t, zDamak sessizleri: g, ğ, k, yGırtlak sessizi: h

T rk en n sesler ve zell kler

Sürekli söylenebilmesine göreSürekli söylenebilenler: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, zSüreksizler: b, c, ç, d, g, k, p, t


Yumu ak ve sert olanlar yumu ak sessizler b c d g j l m n r v y z sert sessizler f h k p s t
Yumuşak ve sert olanlar
Yumuşak sessizler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
Sert sessizler: ç, f, h, k, p, s, ş, t

T rk en n sesler ve zell kler
ÜNLÜ VE ÜNSÜZLERE İLİŞKİN SES OLAYLARI VE BUNLARLA İLGİLİ KURALLARSesler kelime haline gelirken, kelimelere ekler gelirken, kelimeler birleşirken bazen aşağıdaki gibi ses olayları meydana gelir. Bu kurallara uyulmazsa dil kusuru işlenmiş olur. Yazıda, konuşmada yanlışlıklar yapılır. Bu kuralları iyi öğrenip yerinde kullanmak gerekir.

T rk en n sesler ve zell kler
Ünsüz Yumuşaması ( değişmesi ):“p, ç, t, k”dan biriyle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelirse “p, ç, t, k” yumuşar, yani “b, c, d, g, ğ” olur. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.borç-u, borcubilek-i, bileğidolap-a, dolabarenk-i, rengitoprak-a, toprağa yamaç-ı, yamacı

T rk en n sesler ve zell kler
2) Ünsüz Benzeşmesi ( uyumu ):“f, s, t, k, ç, ş, h, p” den biriyle biten kelimeden sonra “c, d, g” geliyorsa bunlar “ç, t, k” ya dönüşür. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.giriş-gen, girişken yurt-daş, yurttaşkanat-dan, kanattangelmiş-di, gelmişti5’de, 5’te

T rk en n sesler ve zell kler
3) Ünlü Daralması:-yor eki (a, e)’den sonra gelirse bu sesler (ı, i, u, ü)’ye dönüşür. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.sakla-yor, saklıyor, gözle-yor, gözlüyor, anlama-yor, anlamıyor, başla-yor, başlıyor

T rk en n sesler ve zell kler
4) Ses Düşmesi:a) Ünlü ( hece ) Düşmesi:Ünlü düşmesi bazen son hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde olur:alın-ı, alnıburun-u, burnuÜnlü düşmesi bazen kelime türetirken olur.oyun-a-mak, oynamakileri-le-mek, ilerlemekÜnlü düşmesi kimi zaman da kelimeler birleşirken görülür.kayıp-etmek, kaybetmekcuma-ertesi, cumartesiÜnlü düşmesi, yazıda da konuşmada da olur.

T rk en n sesler ve zell kler
b) Ünsüz Düşmesi: Ünsüz düşmesi “k” ile biten bazı kelimelere yapım eki geldiğinde görülür. Bu durum yazıda da konuşmada da aynı şekildedir.ufak-cık, ufacık, büyük-cek, büyücek, ufak-almak, ufalmakÜnsüz düşmesi, yazıda da konuşmada da olur.

T rk en n sesler ve zell kler
5) Ses Türemesi:a) Ünsüz Türemesi: Ünsüz türemesi, bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde görülür.hak-ım, hakkım, sır-ı, sırrı, af-ı, affı, Ünsüz türemesi, kelimeler birleşirken de olur.hal-olmak, hallolmakzan-etmek, zannetmekÜnsüz türemesi, yazıda da konuşmada da olur.

T rk en n sesler ve zell kler
b) Ünlü Türemesi:
Ünlü türemesi, bazı kelimelere “-cik” eki geldiğinde olur.
bir-cik, biricik,
az-cık, azıcık,
genç-çik, gencecik
Ünlü türemesi, yazıda da konuşmada da olur.

B l nmes gerekl k kavram kayna tirma ns zler ve yardimci ses

BİLİNMESİ GEREKLİ İKİ KAVRAM: KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ VE YARDIMCI SES


T rk en n sesler ve zell kler
KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİÜnlüyle ünlüyü birleştiren “y, ş, s, n” seslerine denir. Konuşmayı rahatlatır. Heceler arasında yumuşak bir geçiş sağlar.elma-a elmayababa-ın babanınkale-i kalesi yedi-er yedişer

T rk en n sesler ve zell kler
YARDIMCI SES
Kaynaştırma ünsüzlerine benzer. Bir farkı vardır: İki ünlü arasına değil bir ünlüyle bir ünsüz arasına gelir.
Masasında kelimesindeki “n” yardımcı sestir. “ı” ve “d” sesleri arasına gelmiştir.
“Onun bilgisayarında virüs var.” cümlesinde geçen “bilgisayarında” kelimesindeki “n” de yardımcı sestir.

C yazim ml kurallari

C. YAZIM (İMLÂ) KURALLARI


T rk en n sesler ve zell kler
Büyük Harflerin Kullanıldığı YerlerBüyük harfler, aşağıda sıralanan yerlerde kullanılır. Burada yazılmayan yerlerde büyük harfler kullanılmaz.Cümle büyük harfle başlar:Sabahleyin gelmişti.Güldünüz.İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar: Müdür Bey, samimi bir şekilde başladı konuşmasına: Özverili çalışmalarınızı yürekten destekliyorum arkadaşlar!İki noktadan sonra gelen cümle niteliğinde olmayan örnekler büyük harfle başlamaz: Askerin çantasından şunlar çıktı: buruşuk bir mektup kâğıdı, kalem ve bir banknot.

T rk en n sesler ve zell kler
Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük harfle başlamaz:5. Tümen harekete geçti.Mısralar büyük harfle başlar: Ben sana mecburum bilemezsinAdını mıh gibi aklımda tutuyorumBelli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:19 Mayıs 1919 8 Ekim 1893 Çarşamba günü

T rk en n sesler ve zell kler
Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar: Danışma, Vezne, Başkan Özel adlar büyük harfle başlar. Özel adların ayrıntılı açıklaması aşağıdadır. Kişi adları, soyadları ve takma adlar: Mustafa Kemal Atatürk, Enis Behiç Koryürek, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Demirtaş (Ziya Gökalp), Yahya Kemal Beyatlı, Esra Kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri, unvanlar ve meslek adları:Sayın Musa Ateş, Yzb. Akın Koçak, Prof. Dr. Ahmet Mete Işıkara, Enes Bey

T rk en n sesler ve zell kler
Tarihî kişilerin adlarından önce gelen unvanlar ve lâkaplar da büyük harfle başlar:
Kanunî Sultan Süleyman, Yavuz Sultan Selim, Genç Osman, Avcı Mehmet, Fatih Sultan Mehmet, Deli Petro
Akrabalık bildiren kelime gerçek anlamındaysa küçük, değilse büyük yazılır:
Ayşe teyzemiz, Ali eniştem, Fahriye Ablalar, Ayşe Teyzegil
Resmî yazılarda saygı bildiren sözlerden sonra gelen ve makam, mevki, unvan bildiren kelimeler de büyük harfle başlar:
Sayın Başkan, Sayın Vali

T rk en n sesler ve zell kler
Hayvanlara verilen özel adlar: Mırnav, Pamuk, Tekir, Minnoş, Düldül, Karabaş, Sarıkız Millet, boy, oymak adları: Türk, Yunan, Alman, Tatar, Kırgız, Türkmen, Karakeçili. Dil ve lehçe adları: Türkçe, Çekçe, Rusça, Kazakça, Oğuzca, Yakutça. Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

T rk en n sesler ve zell kler
Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını anlatan sözler: İslamiyet, Müslüman, Hıristiyanlık, Katolik, Budist, Hanefî, Bektaşî Din ve mitoloji kavramlarını karşılayan özel adlar: Tanrı, Allah, Cebrail, ZeusGezegen ve yıldız adları: Venüs, Neptün, Dünya

T rk en n sesler ve zell kler
Dünya, güneş, ay kelimeleri terimse (coğrafya ve gök bilimiyle ilgili cümlelerde) büyük harfle başlar, gerçek anlamları dışında ise küçük harfle başlar.Dünya Güneş’in çevresinde döner. Akşam seni dünyada bırakmam.Artık bana dünyaları versen de sana kanmam.Yer adları: Anadolu, Avrupa, Bişkek, İstanbul Boğazı, Konya Ovası, Zafer Meydanı, Türk Ocağı Sokağı, Gazi Caddesi, Atatürk Bulvarı

T rk en n sesler ve zell kler
Yer adlarında ilk isimden sonra gelen ve özel ada dâhil olmayan deniz, nehir, göl, dağ, boğaz vb. tür bildiren isimler küçük harfle başlar:Tuna nehri, Erciyes dağı, Marmara deniziAncak ikinci isim özel isme dâhil ise ve ikisi birden o yerin özel adı ise, ikinci isim de büyük harfle başlar:Van Gölü, Konya Ovası, Ağrı Dağı, Tuz Gölü, Çanakkale Boğazı

T rk en n sesler ve zell kler
Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. yapı adlarının bütün kelimeleri büyük harfle başlar:Mevlânâ Müzesi, Topkapı Sarayı, Üretmen Han, Çankaya Köşkü, Mostar Köprüsü, Bilge Kağan AnıtıKurum, kuruluş ve kurul adları:Akın Gıda, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Millî Kütüphane, Atatürk İlköğretim Okulu, Türk Ocağı, Türk Tarih VakfıKurum adlarından yapılan kısaltmalarda her kelimenin ilk harfi araya nokta konmadan yazılır: TARİŞ, THY, TBMM, TC, TCMBÖzel ismin kısaltmasına gelen ekler kısaltmanın okunuşuna göre gelir: TEK’e, GAP’ı, İTÜ’yü, TARİŞ’ten

T rk en n sesler ve zell kler
Kitap, dergi, gazete, tablo, heykel ve hukukla ilgili kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:Nutuk, Yalnızız, Safahat, Suç ve Ceza, Turfanda mı, Turfa mı?, Leylâ ile Mecnun; Türk Yurdu, Türkiye, Halı Dokuyan Kızlar (tablo), Düşünen Adam (heykel), Borçlar Hukuku (kanun) Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler büyük harfle başlamaz:Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Türk Yurdu dergisi

T rk en n sesler ve zell kler
Millî ve dinî bayramların adları:Ramazan Bayramı, Cumhuriyet Bayramı, Nevruz Bayramı Bayram niteliği kazanmış günlerin adları da büyük harfle başlar:Tıp Bayramı, Anneler Günü, Öğretmenler GünüTarihî olay, çağ ve dönem adları: Kurtuluş Savaşı, Millî Edebiyat Dönemi

T rk en n sesler ve zell kler
Özel adlardan türetilen kelimeler:
Türklük, Türkçülük, Türkçe, Konyalı, Türkoloji, Avrupalı, Asyalı
Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde özel adlar:
Hindistan cevizi, Antep fıstığı, İngiliz anahtarı, Van kedisi, Japon gülü, Maraş dondurması

Eklerle lg l kurallar

EKLERLE İLGİLİ KURALLAR


T rk en n sesler ve zell kler
Soru eki her zaman ayrı yazılır, soru anlamı katıp katmadığına bakılmaz:Öğreniyor musunuz? Ölür müsün, öldürür müsün? Kalem mi? İnsanlık öldü mü?

T rk en n sesler ve zell kler
-ki aitlik ekibitişik yazılır:yarınki, akşamki, yoldaki, yazıdaki, İstanbul’unkiSadece birkaç örnekte ünlü uyumlarına uyarak değişir:bugünkü, dünkü, öbürkü -ken (

Ki ba lac her zaman ayr yaz l r demek ki bilmem ki ge mi zaman olur ki hayali cihan de er

Ki bağlacı her zaman ayrı yazılır: demek ki, bilmem ki,Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer.


T rk en n sesler ve zell kler
Da, de bağlacı ayrı; -de hal eki bitişik yazılır. Bu bağlacın ayrı yazılacağı çoğu kişi tarafından biliniyor ancak bulunma hâli ekiyle karıştırılıyor. Bunları şöyle ayırt edebiliriz:Bağlaç olan da, de’nin -ta, -te şekli yoktur.Bağlaç olan da, de vurgulu okunur. Bir isim, hâl eklerinden sadece birini alabilir. Kelimede hâl eklerinden biri varsa bunu takip eden da, de bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: Bu soruyu da bildi. Size de selâmı var.Ya sözüyle kullanılan da mutlaka ayrı yazılır(ya da).Araba ya da otomobil, ne bulursan getir.

Hang kel me b t k yazilir
Birleşme sırasında anlam kaymasına uğrayan birleşik kelimeler, bitişik yazılır:
hanımeli,
kaynanadili,
dokuztaş (oyun),
deveboynu (boru),
aslanağzı,
keçiboynuzu,
karagöz (balık),
sıçandişi (dikiş),
kadınbudu (köfte),
dilberdudağı(tatlı),
beştaş (oyun),
yalıçapkını (kuş),
Samanyolu (yıldız kümesi),
Demirkazık (yıldız),
ayşekadın (fasulye),
karafatma (böcek)

HANGİ KELİME BİTİŞİK YAZILIR?


T rk en n sesler ve zell kler
Birleşme sırasında ses olayı görülen birleşik kelimeler bitişik yazılır:kayın ata > kaynata, sütlü aş > sütlaç, ne için > niçin, emir etmek > emretmek, sabır etmek > sabretmek, kayıp olmak > kaybolmak, reddetmek, hissetmek, reddolunmak, affetmek, zannetmek, hiss > his, his-etmek >hissetmek

T rk en n sesler ve zell kler

Kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır: alıverdi, düşeyazdı, bakakaldılar, anlayabilirseniz, yazabilirsiniz


T rk en n sesler ve zell kler
Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır:
güneybatı, güneydoğu, kuzeydoğu, kuzeybatı
Şu belgisiz kelimeler bitişik yazılır. Biraz, birazı, birkaç, birkaçı, birtakım, birçok, birçoğu, hiçbir, hiçbiri, herhangi

T rk en n sesler ve zell kler
Hane kelimesiyle Farsça kurala göre oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.Birinci kelime sesliyle biterse hane’nin h’si düşer, sessizle biterse h korunur:çayhane, dershane, eczane, hastane, postane, pastane, yemekhane

T rk en n sesler ve zell kler
HANGİ KELİMELER AYRI YAZILIR?Deyimler kaç kelimeden oluşursa oluşsun ayrı yazılır:göze girmek, etekleri zil çalmak, ağzı kulaklarına varmak

T rk en n sesler ve zell kler
İkilemeler ayrı yazılır:bata çıka, yavaş yavaş, güle oynaya, çoluk çocuk, ev bark,konu komşu, eş dost, kitap mitap, süklüm püklüm, soy sop

T rk en n sesler ve zell kler
Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fillerde ses olayı olmuyorsa ayrı yazılır:arz etmek, adam olmak, dans etmek, soracak olmak, not etmek,oyun etmek, sağır olmak, yok olmak, yardım etmek, yarış etmek

T rk en n sesler ve zell kler
Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, kuzeybatı, kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı, aşağı, orta, yukarı, küçük, büyük, eski, yeni, iç, yakın, uzak gibi kelimeler ayrı yazılır:
Orta Asya,
Uzak Doğu,
Güneydoğu Anadolu,
İç Erenköy,

T rk en n sesler ve zell kler
Yer adları: Yunus Emre Mahallesi, Bahçelievler Mahallesi, Sakarya ırmağı, Van Gölü, İstanbul Boğazı, Erciyes dağı, Ağrı Dağı, İzmir Körfezi, Nene Hatun Caddesi
Şahıs adlarından oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe, köy vb. yer ve kuruluş adlarında sondaki unvanlar hariç, şahıs adları ayrı yazılır:
Gazi Osmanpaşa Mahallesi,
Gazi Mustafa Kemal Bulvarı,
Sütçü İmam Üniversitesi,
Koca Mustafapaşa

Birden fazla kelimeden olu an say lar ayr yaz l r bin dokuz y z yirmi alt yetmi sekiz k rk bir

Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır:bin dokuz yüz yirmi altı, yetmiş sekiz, kırk bir


T rk en n sesler ve zell kler
Kanunda bitişik yazılanlar dışında kuruluş adları ayrı yazılır:Türkiye Büyük Millet Meclisi, Devlet Malzeme Ofisi, Türk Dil Kurumu, Yüksek Seçim Kurulu, Emekli Sandığı, Atatürk Orman Çiftliği (Yazım kurallarının anlatımında, TDK açıklamaları esas alınmıştır.)

Hiç yorum yok


Yorumunuz için şimdiden teşekkürler...Blogger'da bir hesabınız yoksa ''Anonim'' veya ''Adı/Url'' bölümünü seçerek kolayca görüşlerinizi belirtebilirsiniz...

Blogger tarafından desteklenmektedir.